بطلبيد » . « 1 » گرچه جملهء « وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ » مىتواند معناى وسيعى از قبيل تحصيل علم ، زيارت مؤمن و . . . داشته باشد ولى به قرينهء آيهء پيش از آن و آياتى كه ذيلًا خواهد آمد اشاره به همان طلب روزى و فعاليت‌هاى اقتصادى است . در جايى ديگر مىخوانيم : « « وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِى الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ » ؛ ( او مىداند ) به زودى گروهى ديگر از شما براى به دست آوردن فضل الهى و كسب روزى به سفر مىروند » . « 2 » همچنين مىخوانيم : « وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِّتَبْتَغُوا فَضْلًا مِّنْ رَّبِّكُمْ » ؛ و نشانهء روز را روشنى بخش ساختيم تا ( در پرتو آن ) فضل پروردگارتان را بطلبيد و براى زندگى به تلاش برخيزيد ) . « 3 » همچنين در سورهء بقره آمده است : « « لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ » ؛ گناهى بر شما نيست كه از فضل پروردگارتان ( از منافع اقتصادى در ايام حج ) طلب كنيد » . « 4 » شايان توجه است كه اين آيه در لابلاى آيات مربوط به مسائل حج ذكر شده است . مطابق نقل روايات در زمان جاهليت هنگام مراسم حج ، هرگونه معامله و تجارت و كسب و كار ، حرام بود . آنان چنين مىپنداشتند كه اين اعمال باعث بطلان حج است ، پس از ظهور اسلام ، مسلمانان منتظر بودند اسلام در اين‌باره نظر بدهد آيهء فوق حكم جاهلى را مردود دانست و اعلام كرد هيچ‌گونه منعى براى فعاليت‌هاى اقتصادى در كنار اين عبادت بزرگ نيست . « 5 » اسلام اساساً در كنار فلسفه‌هاى اخلاقى ، سياسى و فرهنگى در مناسك حج ، به منافع مختلف اشاره كرده كه شامل منافع اقتصادى نيز مىشود : « « وَأَذِّنْ فِى النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ » ؛ مردم را دعوت عمومى به حج كن تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دور بيايند تا شاهد منافع گوناگون باشند » . « 6 » به تعبير ديگر : در عصر ما ، مغزهاى متفكر اقتصادى از سراسر جهان اسلام مىتوانند با همفكرى و همكارى در اين كنگرهء عظيم حج ، در كنار آن عبادت بسيار عميق اسلامى طرح جامع اقتصادى را براى جوامع اسلامى پىريزى كنند و با مبادلات صحيح تجارى ، چنان اقتصاد نيرومندى را به وجود آورند كه به بىنيازى جوامع اسلامى از بيگانگان غرب و شرق منتهى گردد . در احاديث اسلامى فلسفه‌هاى چهارگانهء حج به طور مبسوط آمده است . « 7 » البته ناگفته پيداست كه فلسفهء اقتصادى در حج ،

--> ( 1 ) . جمعه ، آيهء 10 . ( 2 ) . مزمل ، آيهء 20 . ( 3 ) . إسراء ، آيه 12 . اطلاق واژه « فضل اللَّه » در ارتباط با مال به صورت گسترده در قرآن آمده است . از جمله مىتوان به آيه 57 سورهء توبه ، 14 سورهء نحل ، 66 سورهء اسراء ، 73 سورهء قصص ، 23 و 46 سورهء روم و آيهء 12 سورهء جاثيه اشاره كرد . ( 4 ) . بقره ، آيهء 198 . ( 5 ) . ر . ك : تفسير نمونه ، ج 2 ، ص 30 - / 32 . ( 6 ) . حج ، آيهء 27 - / 28 . ( 7 ) . ر . ك : تفسير نمونه ، ج 2 ، ص 32 .